Zaltbommel (Gelderland) – Sint Maartenskerk

Hoofdorgel Reil-koororgel Kistorgel Concerten Kerk Orgelkring

Kerkplein 1
5301EK Zaltbommel (Gelderland)
Locatie op Google Maps

Het Wolfferts-Heijneman-orgel (1786-1796)

1786 Andries Wolfferts uit Rotterdam bouwt het orgel voor de Grote of Sint-Maartenskerk;
1796 oplevering en goedkeuring van het orgel na verbetering en uitbreiding door de Nijmeegse orgelbouwer A.F.G. Heijneman.
Omstreeks 1805 oplevering van het binnenwerk door Abraham Meere en de kas door de Haagse architect-beeldhouwer J. Nieuwenhuyzen: een front in Louis XVI-stijl op een door Toscaanse zuilen gedragen oxaal.
In de 19de eeuw is het orgel in onderhoud geweest bij achtereenvolgens de orgelbouwers A. Meere, C.F.A. Naber, N.A. Naber, K.M. van Puffelen en J.F. Witte.
Circa 1850 wordt de gelijkzwevende temperatuur aangebracht.
1905 diverse aanpassingen w.o. verhoging van de stemming van 415 Hz tot 435 Hz (of in 1945?)
1945-47 enkele provisorische aanpassingen door J. de Koff tijdens herstel na demontage in de oorlog.
1978 uitgebreid restauratierapport door orgeladviseur Klaas Bolt.
1982-1986 restauratie door Orgelbouwer Bas Blank uit Herwijnen met als belangrijkste werkzaamheden: herstel van de oorspronkelijke toonhoogte door het verlengen van de aangetaste pijpen, verbetering van de winddruk en andere technische aspecten en uiteraard herstel van de oorspronkelijke dispositie, met behoud van Naber’s Viola di Gamba.

 
Onderaanzicht van de hoofdkas

Sinds medio 90-er jaren is het orgel in onderhoud bij J.C. (Hans) van Rossum te Andel. De gelijkzwevende stemming is aangepast in Neidhardt-stemming.
Het instrument kenmerkt zich door een ingetogen, niet scherp omlijnde labialenklank met sterk uitkomende stemmen – waaronder de tongwerken – mede ten dienste van de begeleiding van de gemeentezang. Het orgel is te typeren als classicistisch, in zekere zin reeds de 19de eeuw aankondigend, wanneer homofone en accoordmatige orkestrale klanken de voorkeur gaan genieten.

De windladen van het Hoofdwerk, het Bovenmanuaal en het Pedaal zijn nog van Wolfferts, die van het Rugpositief is van Heijneman.

Dispositie na de restauratie door Orgelbouwer Bas Blank in 1986:

Hoofdmanuaal C-f³Rugpositief
Prestant 16′
Octaaf 8′
Bourdon 8′
Octaaf 4′
Fluyt 4′
Quint 3′
Octaaf 2′
Flageolet 2′
Sesquialter II st
Mixtuur III-IV st
Cornet V st
(op register IV)
Octaaf 4′
Fluyt 4′ D
Trompet 16′ B/D
Trompet 8′ B/D
Prestant 8′
Bourdon 16′
Flautraver 8′ D
Bourdon 8′
Octaaf 2′
Mixtuur III-IV st B/D
Flageolet 1′
Cornet IV D
Dulciaan 8′
Tremulant





Bovenmanuaal
Pedaal C-d¹
Prestant 8′ B/D
Holpyp 8′
Gemshoorn 8′
Viola di Gamba 8′ B/D
Fluyt 4′
Waldfluyt 2′
Carillon III st D
Vox humana 8′
Fagot 8′ B/D
Tremulant






Subbas 16′
Octaaf 8′
Octaaf 4′
Basuyn 16′
Trompet 8′
Clarino 4′











Koppelingen:
HW/RW (b/d)
HW/BW (b/d)
Ped/HW  

Tractuur mechanische sleeplade. 

Stemming a’ = 415 Hz volgens Neidhardt-stemming

Deze gegevens zijn ontleend aan ‘Het orgel van de Grote of Sint-Maartenskerk te Zaltbommel’, een uitgave van Stichting Sint Maarten te Zaltbommel, voorjaar 1986. 

Reil-koororgel

Het koororgel is gebouwd door Orgelmakerij Gebr. Reil uit Heerde. Het werd in 1984 geplaatst in het pas gerestaureerde koor van de kerk.

Dispositie

Hoofdmanuaal C-f³Rugpositief
Holpijp 8′
Fluit 4′
Octaaf 2′




Quintadeen 8′
Fluit 4′
Sesquialter II
_________________
Pedaal C-d¹
Gekoppeld aan
manuaal I of II

Kistorgel

Voor koorbegeleiding en continuo beschikt de kerk over een fraai kistorgel met één stevige Bourdon 8′ die voldoende draagkracht heeft om een flink koor te kunnen ondersteunen. Dit register is een copie uit het befaamde Teschemacher orgel te Oosterland-Wieringen. De maker is Hugo van Veen, de voormalige beheerder van de Sint-Maartenskerk.
Het orgel is te huur voor concerten en kan desgewenst in elke historische stemming worden gestemd bij toonhoogten op of rond a – 440 of 415 Hz. De klavier omvang is C – f³.

Concerten 2020

Alle concerten aanvang 20.00 uur.
Volwassenen € 10,00
Donateurs € 7,50
Kinderen tot 12 jaar gratis.
Tenzij anders vermeld.

Zie ook www.muziekkringbommelerwaard.nl/

Zaterdag 26 september 2020
Aanvang 20.00 uur.
Hugo Bakker, orgel. 
Voor bijwonen van het concert is reservering verplicht, u kunt daarvoor naam en telefoongegevens mailen naar info@muziekkringbommelerwaard.nl. 

Kerk

De Sint-Maartenskerk in Zaltbommel behoort tot de best bewaarde voorbeelden van de Nederrijnse late gotiek, een bouwstijl die voorkomt langs de Rijn, van het Duitse Xanten stroomafwaarts tot Zaltbommel. Het ontwerp is naar men aanneemt van de in Zaltbommel geboren Gisbert Schairt. Zowel toren als kerk zijn grotendeels in de 15e eeuw gebouwd. De omstreeks 1500 voltooide toren van de kerk steekt hoog boven de bebouwing van de stad uit en is al van verre zichtbaar. Hij is opgebouwd uit vijf geledingen en was aanvankelijk met een ca. 30 meter hoge gotische spits bekroond. Toen was hij ca. 100 meter hoog. Blikseminslagen veroorzaakten in 1538, 1545 en 1546 schade aan kerk en toren. De spits werd vervangen door een kleinere spits in renaissancestijl. Bliksem verwoestte in 1696 ook deze spits. Sindsdien heeft de toren geen spits meer. 

De Sint-Maartenskerk heeft een basilicale opbouw, d.w.z. ze heeft een middenbeuk die hoger is dan de zijbeuken, zodat er een venstergang kon ontstaan. De buitenzijde is deels bekleed met tufsteen. Het koor is lager dan het schip en eenvoudiger van uitvoering. Op muren, gewelven en pijlers zijn middeleeuwse schilderingen zorgvuldig geconserveerd. De meeste van de ruim 50 schilderingen zijn zeer verfijnd uitgevoerd. Uniek zijn de scènes over de marteling van Sint-Christoffel en de legende van ‘de drie levende en de drie dode koningen’.
De grote magistraatsbank is rond 1595 samengesteld uit het van 1420/1425 daterende koorgestoelte. De oorspronkelijke koorbanken, destijds opgesteld in de koor- ruimte, dienden tot zitplaats van de kanunniken van het kapittel, dat van 1303 tot de Reformatie (1572) aan de kerk verbonden was. Het houtsnijwerk van de panelen aan de beide zijkanten behoort tot het oudste en fraaiste op dit gebied in ons land. De fraaie kansel stamt uit 1679. Het klankbord is later vergroot. Het doophek en de banken voor de ouderlingen en diakenen dateren uit het begin van de 17de eeuw.
De stenen doopvont uit 1534 is in de loop der tijd beschadigd en bevindt zich nu in de Van Rossumkapel. De oud- en nieuwtestamentische afbeeldingen daarop zijn nog steeds herkenbaar.

Van 1 mei tot 1 oktober is de kerk dagelijks van 13.30-16.30 uur te bezoeken, behalve op maandag. Van 1 oktober tot 1 mei (ook in de herfstvakantie) alleen geopend op zaterdag en zondag van 13.30-16.30 uur. M.u.v. januari en februari, dan is het gebouw gesloten. Ook is de kerk gesloten voor bezichtiging bij uitvaart, huwelijksdienst of ander kerkelijk gebruik.

http://maartenskerk.nl

Stichting Muziekkring Bommelerwaard en Omstreken

Gasthuisstraat 21
5301 CA Zaltbommel 
tel. 0418 – 513839
www.muziekkringbommelerwaard.nl/

Deze organisatie is lid van de Brabantse Orgelfederatie.

Laatste actualisatie: 18 april 2020