De Sint-Lambertuskerk te Rosmalen
De Lambertuskerk aan de Markt. maps.google.nl
De huidige plattegrond.
Parochie website: www.parochiehbirgitta.nl/
Beknopte geschiedschrijving van de Sint-Lambertuskerk.
De Sint-Lambertuskerk is een Rijksmonument. De toren is eigendom van de gemeente.
Waarschijnlijk was Rosmalens eerste kerk van hout, een vrij normaal verschijnsel in het Brabantse. Het bouwtijdstip moet tussen 1100 en 1200 geweest zijn, de periode waarin de Maas van dijken werd voorzien. Meer zekerheid bestaat er over dat op de plaats van de huidige Lambertuskerk een tufstenen bedehuis stond, waarvan de fundamenten zijn teruggevonden. In de jaren 800 tot 1300 werd deze natuursteensoort in onze streken veelvuldig toegepast.
Bibliotheek KUB Tilburg, Brabantse Collectie
Volgens mondelinge overlevering kreeg in 1430, toen baksteen in zwang raakte, de toren zijn huidige vorm en werd een nieuwe kerk gebouwd. Het onderste torengedeelte doorspekte men met lagen tufsteen. Aanhet gebouw werd in 1464 aan de oostzijde een nieuw koor toegevoegd. Deze datum is vastgesteld op basis van dendrochronologisch onderzoek van de jaarringen van het gebruikte hout in de kap.
De typische gelaagde baksteen en tufsteen opbouw.
De kerk in 1730
Waarschijnlijk pas in 1550 ontstond de kerk in haar basilieke vorm: een middenschip met zadeldak en twee zijbeuken met lessenaardaken. Tegelijkertijd is de dwarsbeuk, of kruisarm, gebouwd alsmede de Mariakapel. Delen van het oorspronkelijke romaanse muurwerk zijn nog aanwezig. De toen ontstane buitenkant heeft de kerk gehouden tot 1910. Bij de Reformatie verloren de Rooms-Katholieken de kerk aan de Hervormden en moesten zij genoegen nemen met een schuurkerk. Slechts een klein gedeelte van het gebouw diende tot Hervormde kerk, een ander gedeelte fungeerde als raadhuis en het grootste deel van de kerk bleef ongebruikt. In 1823 kwam de kerk weer in Rooms-Katholieke handen door een besluit van Koning Willem I, waarna een interieuraanpassing volgde in classicistische stijl. Onder het oorspronkelijke gewelf bracht men een gestucadoord plafond aan, zodat zes van de acht raampjes in het middenschip van binnenuit niet meer te zien zijn. De spitsbogen tussen de pilaren zijn toen veranderd in rondbogen. In 1849 werd de hoofdingang onder de toren door gemaakt.
In de jaren 1910-1911 werd de kruisarm verdubbeld door architect F.Ludewig en bouwde men twee zijkapellen voor kleine altaren, zodat de kerk groter werd.
Zo is de situatie gebleven. De voorlaatste restauratie was in 1977-1978, onder toezicht van de Rijksdienst voor Monumentenzorg.
Veel meer achtergronden van de kerk zijn te vinden in het boekje 'St. Lambertuskerk te Rosmalen, Beschrijving van de historische ontwikkeling & Gids voor een wandeling door de kerk' van A.P.L.M. de Visser, 2002, ISBN 90- 9016230-5. Verkrijgbaar bij onder meer Boekhandel De Omslag, Dorpsstraat en bij Boekhandel Robben in de Molenhoekpassage, beiden in Rosmalen.
Een kijkje in het interieur.
Foto Jos Kaldenhoven
De Sint-Lambertuskerk in Rosmalen is in 2003 geheel van binnen opgeknapt. Voorafgaand aan de restauratie is er onderzoek gedaan door de gemeentelijke commissie Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten (B.A.M.). Dat onderzoek leverde geen bijzonderheden op. Schildersbedrijf Van der Plas uit Rosmalen en restaurateurs van 'Het oude ambacht' uit Oss hebben de kerk opgeknapt onder directie van DINOS bv, Rosmalen, specialisten in onderhouds- en restauratiewerken.
Het plafond en de wanden zijn roomwit, de balken en pilasters zijn grijsgroen. De ornamenten tegen het plafond zijn geverfd en contrasteren nu fraai met het plafond.
De nieuwe kleurstelling van plafond en de wanden: roomwit, de balken en pilasters zijn grijsgroen. Hier het gewelf van het middenschip en de zijkapellen.
Enkele van de prachtig gebeeldhouwde en met goudverf versierde kraagstenen aan het gewelf van het middenschip en de zijkapellen.
In het kerkportaal hangt aan de noordzijde een grijs geverfd houten beeldhouwwerk voorstellende St.Joris te paard die de draak verslaat. Vervaardigd door Walter Pompe (geboren op 22 september 1703 te Lith en in Antwerpen overleden op 6 februari 1777). Deze beeldhouwer maakte zeer veel heiligenbeelden voor kloosters en kerken. Ook altaren kwamen van zijn hand. Zo was ook het hoogaltaar van deze kerk door hem vervaardigd. Waarschijnlijk werd dit altaar in 1911 verwijderd en zijn gedeelten ervan in pariculiere handen terechtgekomen. Dit beeld is gelukkig nog aanwezig en afkomstig van het Rosmalense St.Jorisgilde.
Midden in de kerk hangt een geelkoperen lichtkroon, 1 m 70 hoog, die in 1787 in Oss werd gekocht. Hij bestaat uit drie etages met in totaal achttien armen. De bovenste armen hebben geen pinnen voor kaarsen.Onder het kronntje aan de top is een duif aangebracht, de Heilige Geest, die neerdaalde over Maria en de elf apostelen die hier worden gesymbolyseerd door de twaalf sterren die aan deze kroonluchter hangen.
De oude Suise-staf met bovenop de patroonheilige St.Lambertus. Deze staf heeft een ereplaats aan de pilaar rechts naast het altaar.
Twee glas in lood ramen achter het altaar. Vervaardigd in 1914 door de gebroeders Derix uit Goch-Kevelaer. Links de geboorte van Jezus met onderaan de evangelisten Lucas en Johannes. Rechts de verrijzenis van Christus met eronder de evangelisten Mattheus en Marcus.
De eikenhouten preekstoel gemaakt door de Hinthamse timmerman Antonie Verlijnsdonk in 1839. Het beeldhouwwerk van deze preekstoel is van Walter Pompe (zie St.Jorisbeeld).
Houten beeld voorstellende Maria met scepter op maansikkel en wereldbol terwijl ze het kwaad in de vorm van de slang vertrapt. Het Jezuskind doorboort de kop van het dier met z'n kruisstaf. Ook dit beeld is van Pompe uit 1751.
De sacramentskapel links van het priesterkoor met het tabernakel afkomstig uit het Clarissenklooster van 's-Hertogenbosch. In 1893 vanuit Antwerpen overgebracht naar de Carmelitessen die in dat klooster tot 1971 woonden. In 1978 verguld door de Bossche edelsmederij van de firma Teulings en daarna hier geplaatst.
Detail van de linker communiebank in deze zijkapel. Koperen beeldje.
Bovendeel van de raamvormige nis links in het priesterkoor. We zien God de Vader bovenin met daaronder de annunciatie: de blijde boodschap aan Maria. Geschilderd door de kerkschilder W.Triffteren in 1918.
Twee kraagstenen in de Mariakapel met de tekst 'Ave Maria'. De Mariakapel werd in 1550 aan de kerk aangebouwd.
Het Mariabeeld van de O.L.Vrouw van Lourdes. Waarschijnlijk in Lourdes gekocht in 1888 door reisgenoten van deken Fritsen en na de bedevaart aan de kerk geschonken.
Van links naar rechts: Barbara, gipsen beeld, geplaatst in 1882, de heilige Lambertus, patroonheilige van de kerk, houten beeld uit 1877, vervaardigd door H.van de Geld* uit 's-Hertogenbosch, Maria met Kind, ook een houten beeld van dezelfde kunstenaar, geschonken aan de kerk door kerkmeester Joh.Haas en het houten Heilig Hart beeld, ook van v.d.Geld. Deze vier beelden zijn aan pilaren in het schip van de kerk bevestigd.
Links kruiswegstatie XII: Jezus sterft aan het kruis. Van deze kruiswegstatie zijn er nog twee bewaard gebleven. Ze werden in 1882 door de toenmalige huisarts van Rosmalen, dokter Anderegg aan de kerk geschonken. Ze zijn van gips en vervaardigd door beeldhouwer H.van de Geld*. Rechts een van de koperen huidige kruiswegstaties, afkomstig uit het voormalige Psychiatrisch Instituut te Eindhoven.
* Hendrik van de Geld werd in 's-Hertogenbosch in 1838 geboren.Hij volgde zijn opleiding aan de Academies van 's-Hertogenbosch en Antwerpen. Hij startte zijn atelier aan de Oude Dieze in 1872 en maakte daar veel beelden voor de St.Jan en andere kerken in Brabant. Hij overleed in 1914.
Enkele schilderijen.
Schilderij 186 x 137 cm.
Maria met het Kind en Dominicus en Simon Stock. Circa 1800.
Schilderij 186 x 137 cm.
De kruisdood van Christus. Circa 1700.
Schilderij 180 x 120 cm.
De marteling van bisschop Lambertus. Zuid Nederlands, 18e eeuw. Lambertus wordt doordrie soldaten doodgestoken op de treden van het altaar. Boven een putto met palmtak en krans. Klik hier voor een grote afbeelding van dit schilderij.
Schilderij 180 x 120 cm.
Maria met het kind Jezus, haar nicht Elisabeth met de kleine Johannes de Doper. Zuid Nederlands, 18e eeuw. Geschonken door J.Sassen, advocaat te 's-Hertogenbosch, in 1881. Naar Murillo geschilderd.
Overige interessante artefacten.
Het koororgel dat in bruikleen is gekregen van de Laurentiuskerk.
Hieronder de biechtstoel uit 1843, vervaardigd door A.Verlijnsdonk uit Hintham.
De buitenkant van de Sint-Lambertuskerk.
Het haantje op de torenspits.
Een nieuw elektrisch uurwerk is door de gemeente in 1953 in de toren geinstalleerd.
Op de zuidkant van de toren is een zonnewijzer aangebracht.
Het is een hardstenen plaat met daarin uitgebeiteld en erop geschilderd:
Romeinse ciifers, punten en kromme lijnen met de dierenriemtekens.
Deze zonneWiJzer is in 1977 gerestaureerd. Het is een zogeheten poolzonnewijzer.
Vermoedeliik is de zonnewijzer aangebracht tussen 1430 en 1550, toen kerk en toren
zijn gebouwd. Dit type is zeer nauwkeurig. Het wordt gekenmerkt door een
(pool)stijl (een schaduwwerpende staaf) die evenwijdig loopt met de aardas; dus
naar de hemelpool wijst.
We hebben in Nederland de Midden Europese Tijd (M.E.T). Deze tijd loopt ten opzichte
van de zonnetijd in Rosmalen ongeveer 15 min. voor, want de wijzer geeft uitsluitend
de plaatselijke zonnetijd aan. Naast het aangeven van de uren van de dag kan ook een
aanduiding van de datum afgelezen worden. Dit is helaas nu niet meer mogelijk, omdat
de tekens bijna geheel zijn verdwenen. Bij deze tijdsaanduiding wordt gebruik gemaakt
van het jaargetijde als de zonnestand hoger of lager is, waardoor de schaduwlijn langer
of korter is. Om de lengteverandering van de schaduwlijn aan te geven, is op de ijzeren
staaf een klein bolletje aangebracht. De schaduw van dit bolletje doorloopt bepaalde
op de zonnewijzer getekende kromme lijnen op verschillende afstanden van het
bevestigingspunt van de staf. Die afstand verschilt naar gelang het jaargetijde.
De lijnen duiden de data aan waarop de sterrenbeelden van de dierenriem wisselen.
Op de tekening valt de schaduw van het bolletje precies op de 23 septemberlijn.
de noordgevel van de kerk.
Het kerkhof aan de zuidzijde.
