Reek
Sint-Antoniuskerk
Monseigneur Borretstraat, Gemeente Landerd ----google.nl/maps
Het kerkgebouw
Het
verdwenen Smits-orgel (1829-1926)
Nicolaas Smits, broer van Frans Smits I, kreeg in 1822 formeel de opdracht
voor de bouw van een orgel in zijn eigen dorp Reek. Maar feitelijk was
het een geschenk van de familie Smits aan de parochie en aan het dorp.
In 1829 leverde hij een drieklaviers orgel, dat in 1848 werd uitgebreid.
Rond 1880 is het bovenwerk verbouwd. Pastoor Xaver Smits (geen familie)
wilde in 1925 een nieuwe kerk met een nieuw orgel. De oude kerk werd in
1926 gesloopt, en het orgel werd vernietigd.
De geschiedenis van het orgelbedrijf Smits en de veranderingen in de orgelbouw ziet men terug in de wordingsgeschiedenis van het voormalige Smits-orgel van Reek dat ophield te bestaan in 1926 toen het orgel jammerlijk geheel werd gesloopt. Men kan gerust stellen dat het bedrijf groot werd in 1829 na het succes van dit meesterwerk. Het einde van het bedrijf was tevens definitief met de afbraak van het orgel. De geschiedenis van het orgel loopt parallel met de opkomst en ondergang van het orgelmakersgeslacht Smits.
Foto genomen vlak voor afbraak van de kerk
en het orgel
De bouw van het orgel
Op
15 April 1822 krijgt Nicolaas Smits officieel opdracht voor de bouw van
een groot orgel in eigen parochie. Nicolaas was autodidact en had met
succes reeds een orgel in Sint Hubert gebouwd (twee huisorgels tot een
orgel verbouwd...). Daarnaast had hij het orgel in Ewijk onderhanden genomen
(mislukt projekt van Torly met succes afgebouwd). Hij leerde het orgelmakersvak
door in het Maasland goed de voorbeelden van zijn voorgangers te bestuderen
en het standaardwerk van J.van Heurn (1804) werd geraadpleegd. Vader Antonius
en zoon Nicolaas hielden zich aanvankelijk hobbymatig bezig met het orgelvak.
Doordat Antonius Smits een handel had in koloniale waren werd theelood
(dat diende als bekleding voor de kisten waar de producten mee aankwamen)
uit transportkisten verwijderd om orgelpijpen van te maken. Zijn zoon
Frans, de broer van Nicolaas, hield zich oorspronkelijk bezig met de wasblekerij
(kaarsenfabriek) en verleende wel hand- en spandiensten aan Nicolaas die
toen de orgelmaker was.
In
het contract voor het nieuw te bouwen orgel voor Reek werd overeengekomen
dat delen van het oude orgel in het nieuwe werden opgenomen. Van welke
bouwer dit oorspronkelijke orgel is geweest, is onbekend. Een bekende
18e eeuwse orgelmaker in die tijd was Mathijs van Deventer uit Nijmegen
die veel orgels heeft geleverd in het maasland. Dus het zou een werk kunnen
zijn geweest van deze orgelmaker. Ook wordt verondersteld dat mogelijk
het orgel van Escharen de voorganger was van het te bouwen Smits-orgel.
Het oorspronkelijke positief dat in Escharen is verwijderd door gebrek
aan hoogte zou mogelijkerwijs weleens in Reek achtergebleven kunnen zijn
als Borstwerk. Maar in de offerte staat duidelijk dat er een nieuwe lade
voor het Borstwerk wordt gemaakt, dus vooralsnog blijft het een hypothese.
In de offerte wordt voorgesteld: een nieuwe kast met alle ornamenten en
schilderwerk (grenen kast met houtimitatie) en nieuwe frontpijpen, het
vernieuwen van de 3 blaasbalgen en het bijmaken van een nieuwe balg, het
vervaardigen van een nieuw gestoelte en alle aanhorige windkanalen, een
n ieuwe windlade voor het Hoofdwerk, Rugwerk, Borstwerk en Pedaal.
De betalingsregeling was zeer soepel te noemen en het heeft er alle schijn
van dat pa en ma Smits hun zoon Nicolaas op het paard hebben willen helpen.
Het
orgel wordt aangenomen voor f 2000,- en de kerk zal in verschillende termijnen
betalen als ze hier toe in staat zijn en zonder hiervan "Ooijt
enige intrest te behoeven te betalen". Kortom: het orgel was
een geschenk! De termijnen zijn namelijk nooit betaald... In 1830 na de
oplevering schenkt een weldoener reeds f 1675,- aan de kerk. Vijftien
jaar later schold de gefortuneerde weduwe Boeracker (de moeder van de
orgelmakers) de rest van de schulden kwijt.
Dispositie
| Hoofdwerk C-c'''' | Rugwerk | Bovenwerk (sinds 1880 in zwelkast) | Echowerk (in zwelkast) | Pedaal C-g' |
|
Prestant
16' D |
Holpijp 8'
Dwarsfluit 8' D Prestant 4' Openfluit 4' Holpijp 4' D* Octaaf 2' Sifflet 1' Cornet III sterk Harmonica 8' B/D Kromhoorn 8' D |
Viola
8' |
Portunaal
8' D Holpijp 8' Gedekte Fluit 4' Euphone 8' |
Subbas
16' Prestant 8' Gedekt 8' Prestant 4' Bazuin 16' Dulciaan 16' Trompet 8' Cinck 2' |
*De
Holpijp 4' klonk gelijktijdig met de Holpijp 8', en had geen eigen
registerknop.
Koppelingen: Rugwerk - Hoofdwerk, Rugwerk - Zwelwerk, Pedaal - Hoofdwerk,
Pedaal - Rugwerk.
Informatie
Nico van Duren en Piet Bron.
Voor meer informatie van Nico van Duren omtrent
dit verdwenen Smits-orgel:
klik hier!
Flaes & Brünjes orgel (1860)
In de nieuwe kerk die in 1925 gereed kwam, heeft tot 1970 geen pijporgel gestaan! Men bediende zich in aanvang van een harmonium en later van een Eminent...
Dit
instrument van Flaes & Brünjes uit 1860, waarschijnlijk uit
Holland afkomstig, is het eerste pijporgel in deze nieuwe kerk. Het
werd in 1971 aangeschaft door pastoor Verstegen en geplaatst door
Verschueren als opus 819. Verschueren bracht wel enkele wijzigingen
aan. De frontpijpen van de Prestant 4' en de Prestant 2' zijn nieuw.
Adviseur bij de ombouw en plaatsing was Maurice Pirenne.
Dispositie
| Hoofdwerk C-f''' | Rugwerk | Pedaal C-d' |
|
Prestant
8' D |
Flute Douce 8'
Roerfluit 4' Prestant 2' |
Subbas
16' - |
Koppelingen: Manuaalkoppel, Pedaal - Hoofdwerk.
Toetstractuurmechanisch
Registertractuur mechanisch
Windlade sleeplade
Temperatuur evenredig zwevend
Vermeulen-orgel (1938)
Orgelbouwer
Nico van Duren is een
Vermeulen-orgel uit 1938 aan het opbouwen in deze kerk. Het past uitstekend
in de tijdsgeest en architectuur van de "nieuwe" kerk uit
1925. In die tijd wenste de toenmalige pastoor Smits een pneumatisch
orgel van Vermeulen en die komt er dan nu...
Het is een vrijwilligersprojekt dus het heeft nog tijd nodig. Binnenkort
meer informatie op deze plaats.
Voor kerstmis 2011 willen de opbouwers het orgel klaar hebben.
