Orgel-rariteitenkabinet

 

- Klankpotten... in Noord-Brabant?

Over heel Europa vindt men in middeleeuwse kerken uit de 12e tot in de 15e eeuw, ingemetselde aardewerkpotten.

Klankpot van aardewerk, hoogte 16,8 cm; diam: 15,7 cm, uit 1400-1500 uit Leiden,
collectie Rijksmuseum van Oudheden.

Veelal zijn ze in het gewelf aangebracht, maar ook wel hoog in de zijmuren. Ze zijn vaak gegroepeerd met vier of vijf bij elkaar, maar ze werden ook wel solistisch geplaatst. Bij grotere kerken altijd in het koor, bij kleinere ook wel rondom in de gehele kerk. Men herkent ze als donkere gaten met een diameter van zo’n centimeter of acht. De potten werden dus zo ingemetseld dat de opening 'vlak' kwam met de pleisterlaag. Soms zijn de openingen bedekt door fraai gesneden en opengewerkte plankjes, zoals in Dreischor in Zeeland.
---
Onderzoek door akoestici in de 19e en 20e eeuw hebben de zin en de werking nauwelijks kunnen aantonen. Sinds enkele jaren doet musicus Hugo van Veen echter onderzoek dat gericht is op een connectie met de toenmalige muziekpraktijk. Hij doet dat door het meten van de eigen resonantie-frequentie van elke pot afzonderlijk. Hij stelde vast dat er twee verschillende systemen bestaan. Er is een systeem waarbij de verschillende potten zijn afgestemd op tonen van de middeleeuwse toonladder, het hexachord, en een systeem waarbij de eigen frequentie van de potten fijn en gelijkmatig verdeeld is binnen de ruimte van een muzikale kwart. Fraai voorbeeld van het eerste systeem is de Martinikerk in Groningen (linker afbeelding). Het tweede systeem vindt men bij de 90 klankpotten in de Agnietenkapel in Gouda. In deze kapel valt ook op dat de potten een oktaaf hoger zijn gestemd dan gebruikelijk: de St.Agnes-zusters zongen immers een oktaaf hoger dan de broeders.
Door dit onderzoek kon o.a. vastgesteld worden dat de toonhoogte waarop de middeleeuwse monniken zongen hoger was dan tegenwoordig. Wat overigens overeenkomt met wat we weten van de toonhoogte van de oudste orgels. Het zegt weer iets over de ontwikkeling van de menselijke (zang)stem van de middeleeuwen tot nu.

Eerste klankpotten in Noord-Brabant!
Terwijl klankpotten in wel een tiental Zeeuwse kerken nog aanwezig zijn was er tot voor kort bij de onderzoeker niet één kerk met klankpotten in Brabant bekend. Inmiddels is de eerste kerk in Noord-Brabant met klankpotten ontdekt: in de 14e eeuwse kerk St.Jan's onthoofding te Loon op Zand zijn bij de restauratie na de 2e wereldoorlog klankpotten gevonden, maar die zijn toen helaas verwijderd. Er zou er nog één bewaard worden in het depot van de oudheidkundige vereniging (of zoiets). Die zal nog worden opgemeten, al is het nut daarvan niet zo heel erg groot.

Hugo van Veen roept via deze website van de Brabantse Orgelfederatie iedereen op om klankpotten te melden. Natuurlijk zijn meldingen buiten Brabant of in het buitenland ook zeer welkom. Overigens zijn niet alle gaten in gewelven en muren klankpotten. In gewelven komen ook afwateringsgaten voor en gaten i.v.m. vroegere verlichting. In de muren komen ook gaten voor ter bevestiging van steigermateriaal. Al deze gaten zijn doorgaans wat kleiner dan de openingen van klankpotten.

Laatste klankpottennieuws
''Een paar weken geleden heb ik de vier klankpotten opgemeten in de romaanse Skt.Severinkirche in Keulen. Deze potten vormen -heel curieus- de uiteinden van vier door engelen bespeelde hoorns op een grote wandschildering op de zuidermuur van het koor. In het midden is de kroning van Maria afgebeeld. De vier potten hebben de frequenties: 107, 111, 113 en 141 Hz. De drie eerste schelen zo weinig dat moet worden uitgegaan van oorspronkelijk dezelfde toon. Die ligt dus op gemiddeld zo'n 110 Hz WAT OVEREENKOMT MET PRECIES DE HUIDIGE A=440=220=110! Hij zal ongetwijfeld in de middeleeuwen bedoeld geweest zijn om de A = de RE boven de GAMMAUT = de grondtoon van het dorische hexachordum durum en daarmee eigenlijk de grondtoon van het hele Guidonische muzieksysteem te vertegenwoordigen. De vierde pot is afgestemd op 141 Hz en dat is een kwart hoger en dus corresponderend met weer een RE, maar nu van het hexachordum naturale. Ik zie deze potten als een soort van "middeleeuwse stemvork" ofwel een bourdon voor de zingende monniken. Het is overigens voor het eerst dat ik zo'n lage A aantref, de meeste waren een toon tot een terst hoger. Een toonhoogte die ook bekend is van de alleroudste orgels en van bewaard gebleven zinken uit de 16e eeuw.''

Meldingen, zo mogelijk met een foto, zijn zeer welkom bij: info[at]musica1600.nl.

- Modelbouwer/organist

----
Bij gelegenheid van de open dag bij orgelbuwer Pels en Van Leeuwen op 28 mei 2011 toonde organist Jan van der Kruk een zelfgemaakt model van 'zijn' orgel dat Pels en Van Leeuwen in 1984 voor de Hervormde kerk van Ter Heijde aan Zee bouwde. Hij werkte er 2 jaar aan.

 

- Wij zijn de Noord-Brabantse Orgelfederatie

On 22-7-2010 André Geens wrote:
Geachte,
Toevallig ontdek ik gisteren uw "Orgelmagazine Brabants Orgelrijkdom 2010"
Prachtig, mijn bewondering ook voor uw webstek, die ik via het tijdschrift ontdek. Mooi, verzorgd, degelijk als eeuwige student-muzikant ( niet in orgelmuziek), sta ik in bewondering voor de manier waarop u "ons" cultureelerfgoed inbeeld brengt in het uitstalraam voor de hele wereld. Als Europees burger, Vlaming in de nog voorlopige restanten van dat kunstmatige staatje aan de zuidgrens van Nederland, met al de mijn gekende wortels verankerd in "de Nederlanden" stoort me één detail. Op elke bladzijde van het blad, is er wel één of andere verwijzing die me bevestigt dat er ook orgels in de Zuidelijke Nederlanden, orgelbouwers in Antwerpen in Limburg waren, en uit ervaring kan ik u bevestigen ook heel wat orgels staan en af en toe dienst doen. Ik denk dat ik mag schrijven; "wij" voelen het zo aan dat de muziektraditie de orgelmuziek in het verleden zeker iets verder ...
Mag ik schrijven, dat ik me beter zou voelen, mocht u hier en daar "Noord" toevoegen in uw teksten. Ook ik voel me Brabander "in 't diepst van mijn gedachten", die in Antwerpen woont en weet ook ik, "dat er tussen woord en daad, heel wat .. praktische bezwaren" in kunnen staan. Wij zijn er in elk geval van overtuigd, dat benamingen, hoe juist ook in Nederland, minder verwarrend zouden zijn en uiteindelijk dus ook juister voor de rest van de wereld. Zoals destijds uw minister Luns het zo mooi kon zeggen, is het buitenland van een klein landje altijd groter dan zijn binnenland het zou nu een politiek standpunt kunnen zijn in Nederland, waarvan ik de inpakt nu zeker niet durf inschatten, maar tien jaar geleden zou ik geschreven hebben; " af en toe ben ik trots op Nederland " als Brabander van Antwerpen een Vlaamse groet uit een land dat meer tweelanden dan één land is
André Geens

Geachte heer Geens, beste André,

dank voor uw fraaie Vlaamse brief met enerzijds complimenten en anderzijds een onderliggende irritatie over noord en zuid, althans het niet door ons benoemen daarvan.
Inderdaad, wij hebben gekozen voor Brabants, omdat wij het toch vanuit een Nederlands perspectief zien, zoals we vanuit een context soms ook over Holland praten als we Nederland bedoelen en ons dan niet tot Noord- en Zuid-Holland beperken... Hier werkt het echter net andersom.
Maar we nemen uw suggestie toch ter harte en zullen af en toe in onze uitingen Noord aan het Brabantse toevoegen.
En mocht u eens noordwaarts reizen, dan bent u altijd hartelijk welkom bij een van onze vele fraaie concerten in Noord-Brabant!

Groet
van
Wijtse Rodenburg
webmaster en bestuurslid,
mede namens het bestuur van de Brabantse Orgelfederatie

(Zo heten we nu eenmaal officieel in de registers...)

 

- Het tuinorgel van Alex van den Heuvel

Dit is mijn tuinorgel dat ik gebouwd heb van reststukken benzinepijp die als af te voeren materiaal bij een nieuw pompstation her en der verspreid lagen. In ruil voor een taart mocht ik ze meenemen. Het orgelgeluid dat 'eruit' te horen is, stuur ik vanuit mijn werkplaats aan en komt in feite uit een tweetal luidsprekers die ik achter het orgel in het groen verstopt heb. Het klinkt 'net echt', zeggen ze...
Alex van den Heuvel.