Mill, Kerk orgel, orgels en orgelconcerten in Noord-Brabant

De kerk

Vóór 1326 bezat Mill een kapel gewijd aan de Heilige Willibrordus die onder de Boxmeerse Petrusparochie resorteerde. Op 15 mei 1326 werd de Willibrorduskapel door Adolf van der Mark, bisschop van Luik, tot parochiekerk verheven en onafhankelijk gemaakt van de Boxmeerse moederkerk. Het recht om de Millse pastoor te benoemen ging toen over van de heer van Boxmeer naar de norbertijnenabdij Mariënweerd, waardoor steeds abdijleden pastoor van Mill werden. Pas vanaf 1818 werden weer seculiere geestelijken benoemd, een uitzondering daargelaten. Toen rond 1600 de abdij Mariënweerd verdwenen was ging het recht tot benoeming van pastoors over naar de abdij van Postel. De kerk werd in 1648 door de autoriteiten voor de viering van de Rooms-katholieke eredienst gesloten. Bijna een eeuw lang kerkten de parochianen in kasteel Aldendriel, totdat ze in 1744 een schuurkerk mochten bouwen. Het oude kerkgebouw werd in 1648 aan de Nederduits Gereformeerde kerk gegeven. De protestantse gemeente nam de kerk in gebruik, maar slechts voor een deel. Er waren maar een paar gereformeerden in Mill: de predikant, zijn gezin en de koster/schoolmeester. Doordat de oude parochiekerk nog maar nauwelijks werd gebruikt en onderhouden, raakte het gebouw in verval. Toen de kerk in 1800 aan de Rooms-katholieken werd teruggegeven, was het slechts een bouwval. Men was genoodzaakt om voorlopig de schuurkerk uit 1744 te blijven gebruiken. In 1820 begon men op het oude kerkhof aan de bouw van een nieuwe kerk die in 1823 klaar was. Maar al in 1874 was ook dit kerkgebouw een bouwval. Alleen nieuwbouw kon aan de nijpende huisvestingssituatie nog een einde maken. Rond 1876 kwam de huidige Willibrorduskerk tot stand, op een geheel andere plek dan waar de oude had gestaan: in het centrum (Hoogveld) van Mill.

tekst: Wout van Kuilenburg, Boxmeer 1999

1825- F.C. en diens oudere broer N.L. Smits vervaardigden hier een eenklaviers orgel met voorlopig niet meer dan 3 registers: Prestant 8', Octaaf 4' en een Trompet 8'. Deze stemmen zijn tot op heden nog in het orgel terug te vinden.
1840- F.C. Smits breidde het uit tot een orgel met 8 stemmen in een nieuwe kas van J.F. Beuijssen uit Boxmeer en legde een aangehangen pedaal aan alsmede een voorbereid Positief. De dispositie geeft Broekhuyzen:

Manuaal	Positief
Prestant 8' Holpijp 8' Prestant 4' Fluit 4' Octaaf 2'	Larigo 1 ½ vt [geen opgave] Mixtuur 2 st Trompet B 8' Trompet D 8'

1884- Smits II vormde het bestaande instrument om tot een geheel nieuw concept, een romantisch getint orgel met 25 stemmen op twee klavieren en pedaal. Tevens kreeg het orgel een nieuwe kas. Dispositie:

Manuaal

Positief

Pedaal

Bourdon B/D 16'
Prestant D 16'
Principaal 8'
Diapason 4'
Holpijp 8'
Salicet 4'
Quint 3'
Octaaf 2'
Mixtuur 2 st.
Trompet B/D 8'
Clairon 4'

Flûte conique 8'
Bourdon 8'
Vox Celeste 8'
Viool 8'
Flûte douce 4'
Violine 2'
Flageolette 1'
Portunaal 4'
Basson H. B/D 8'
Clairon 4'

Manuaalkoppel

aangehangen

Het oorspronkelijke, nog door N.L. Smits gemaakte pijpwerk was terug te vinden in de Principaal 8' (binnenpijpen), de Diapason 4' en de Clairon 4'.
1900-Voor in totaal fl. 1790 breidden de Gebr. Smits het orgel met een vrij pedaal uit en voerden enige dispositiewijzigingen door. Het bestaande pijpmateriaal werd opnieuw gebruikt, nieuw kwam van speciaalfabrieken uit België. Bovendien leverde men een nieuwe windla, een compresseur, windkanalen, registratuur, pedaalklavier en bijbehorende mechaniek; het pedaal werd omsloten door een nieuwe kast van circa 2.50 meter hoogte; de positie van de balgentreder werd aangepast. Een bijzonderheid is tevens de mechanische combinatietrede waarmee Bazuin 16' of tongwerken, mixturen en Quint naar believen konden worden in- en uitgeschakeld. Op het Manuaal kwam de Violoncello op de plaats van de Salicet 4' welke opschoof naar de plaats van de Quint. Deze ging naar het Positief; het Positief kreeg een nieuwe Violine 4' en de Violine 2' schoof op naar de vrij komende plaats van de Flageolet 1' die kwam te vervallen. De Portunaal van het Pedaal kwam van het Positief. Volgens Smits’ opgave luidde de dispositie:

Manuaal	Positief	Pedaal
Prestant D 16' Principaal 8' Bourdon B/D 16' Violoncello 8' * Holpijp 8' Diapason 4' Salicet 4' Octaaf 2' Mixtuur 2 st. Trompet B/D 8' Clairon 4'	Flûte conique 8' Bourdon 8' Voix céleste 8' Viool 8' Violine 4' * Flûte douce 4' Violine 2' Quint 3' Basson H. B/D 8'	Subbas 16' * Octaafbas 8' * Violonbas 16' * Porunaal 4' Bazuin 16' *

3 Koppelingen, 2 voettreden oplossingen
* Nieuw register

1962- Een restauratie vond plaats door de Gebr. Vermeulen onder advies van Hüb. Houët.
Zo ontstond de huidige dispositie:

De dispositie

Manuaal	Positief	Pedaal
Bourdon B/D 16' Principaal 8' Violon 8' Holpijp 8' Diapason 4' Fluit 4' Octaaf 2' Mixtuur 2 st. Sesquialter 2 st. Trompet B/D 8' Clairon 4'	Flûte conique 8' Bourdon 8' Prestant 4' (Viool 8') Flûte douce 4' Quint 2 2/3 (Salicet 4) Violine 2' Terts 1 3/5' (Violin 4') Cymbel 2 st. (Vox Celeste 8') (Prestant 16' D) Basson B/D 8'	Violonbas 16' Subbas 16' Octaafbas 8' Fluit 4' Bazuin 16'

Normale koppelingen

foto Geert Verhallen

1996- Vermeulen voert een grote onderhoudsbeurt uit waarbij het orgel geheel is schoongemaakt en waar nodig gereviseerd. De dispositie bleef ongewijzigd.

Bronnen:
Broekhuyzen, Orgelbeschrijvingen door George Hendricus Broekhuyzen senior
(handschrift ca. 1850-1862), verzorgd en ingeleid door Dr. A.J. Gierveld I (Amsterdam
1986) en II (Commentaar, Amsterdam 1993), M 70.
HO april 1990, Smits-themanummer Het Orgel, uitgave van de N.O.V. (april 1990).
Jespers, F.P.M., Brabants Orgelbezit (’s-Hertogenbosch 1975), 10.
Jespers, F.P.M., Repertorium van Orgels en Orgelmakers in Noord-Brabant tot
omstreeks 1900 (’s-Hertogenbosch 1983), 204.
Parochiearchief Mill, gegevens van Nico van Duren in dank ontvangen.
Vermeulen, Wijding en Bespeling bij de ingebruikname van het gerestaureerde orgel
in de St.Willibrorduskerk te Mill (8 juli 1962).