Heusden
Hervormde
Grote of St.-Catharijnekerk
foto
archief Stichting ''de Orgelvriend''
Het Lohman-orgel (1824/1828)
In
de Sint-Catharinakerk stond tot 1944 een orgel met hoofdwerk, rugpositief
en pedaal dat in 1840 door C.F.A. Naber te Deventer was vervaardigd. Het ging
in 1944 verloren toen de toren instortte ten gevolge van oorlogshandelingen.
Na ruim 35 jaar gebruik te hebben gemaakt van een 'noodorgel' van de firma
Valckx & Van Kouteren, kocht de Hervormde gemeente in december 1980 het
orgel uit de voormalige Broederenkerk te Zutphen aan. Dit orgel was van 1824
tot 1828 gebouwd door N.A. Lohman & Zoon, waarbij gebruik werd gemaakt
van het door A.F.G. Heijneman geplaatste orgel uit de voormalige Sint-Janskerk
te Arnhem. De oorsprong van dit instrument ligt in Huijse Schaffelaar te Barneveld.
Uitgangspunt voor het frontontwerp in 1824 was het concept van het Lohman-orgel
te Eenrum (Gr.). In 1894 is het orgel schoongemaakt en hersteld door J.F.
Witte, waarbij onder meer de kas opnieuw werd geschilderd, pijpwerk werd hersteld
en deels van steminrichtingen (expressions) werd voorzien. De firma J.C. Sanders
& Zoon voerde in 1938 een restauratie uit waarbij onder meer elektrische
pedaaltractuur werd aangelegd en het rugpositief werd uitgebreid. De afbraak
te Zutphen, restauratie en wederopbouw in Heusden geschiedde door Orgelmakerij
Gebr.Reil te Heerde, onder advies van drs. J.J. van der Harst. Als uitgangspunt
werd de situatie van 1828 genomen. De kas werd hierbij ongeveer 1 m ondieper
gemaakt. De door Sanders vernieuwde registerknoppen werden vervangen door
Naber-registerknoppen, afkomstig van het orgel in de Alkmaarse Sint-Laurenskerk.
Het snijwerk bij de voeten en de vleugels is opnieuw gemaakt, evenals de bekroning.
Op zaterdag 22 september 1984 werd het orgel in Heusden officieel in gebruik
genomen.
tekst Gerco Schaap, eindredacteur maandblad ''de orgelvriend''.
Restauratie 2007
In 1984 restaureerde de firma Reil het Lohman-orgel, dat afkomstig uit de Broederenkerk te Zutphen in Heusden werd geplaatst. Het instrument is de jaren daarna niet optimaal onderhouden, zodat stemmen opgingen het orgel grondig te herstellen. Peter van Dijk werd als adviseur aangetrokken namens de Commissie Orgelzaken van de PKN. Door de kerkrentmeesters ter plaatse werd de Commissie Restauratie Orgel opgericht, waar onder andere de organisten zitting hadden. In samenspraak met Peter van Dijk is een herstelplan opgesteld, waarna offertes werden uitgebracht door een aantal orgelbouwers. De opdracht werd verleend aan de firma Reil. Werkzaamheden bestonden o.a. uit het schoonmaken van het orgelinterieur en pijpwerk, herstel windladen, pijpwerk controleren, intonatie waar nodig bijstellen en het gehele instrument stemmen. De intonatie werd bezien door Wim Wagenaar, die ook in 1984 dit werk heeft verricht! Voorjaar 2007 was de klus geklaard en werd door adviseur Peter van Dijk op 26 mei een feestelijke ingebruikname verzorgd. Thans heeft Reil het onderhoud van dit orgel herkregen!
Jaco
van de Werken,
[cantor-organist Heusden]
Dispositie:
|
Hoofdwerk
(C-f3)
|
Rugpositief (C-r) |
Pedaal (C-d') |
Koppelingen |
|
a
Bourdon 16' |
a
Praestant disc. 8' a Holpijp 8' d Quintadena 8' b Praestant 4' a Roerfluit 4 , a Woudfluit 2' a Flageolet l' a Sesquialter 2 st. d Dulciaan bas/disc 8' |
b
Subbas 16' b Praestant 16' b Octaaf 8' b Wijdgedekt 8' d Quint 6' b Octaaf 4' b Bazuin 16' d Trompet 8' |
Koppel
HW-RF bas/disc Koppel HW-Fed Tremulant RP Afsluitingen HW, RF, Ped Calcant (buiten werking) Ventiel |
Toonhoogte:
a' =435 Hz.
Stemming: Werckmeister III
a
= 18e-eeuws register uit voormalige Janskerk te Arnhem.
b = register van N.A. Lohman uit 1824/1828.
c = door Reil in 1984 gereconstrueerd register.
d = door Reil in 1984 aangevuld gereserveerd register.
De grote of Catharijnekerk
Oudheusden wordt al vanaf de 8e eeuw bewoond. In die tijd is sprake van een versterkte plaats, een 'Kasteel', aan het Oude Maasje. Dit kasteel, dat de naam 'Nieuwenrooy' droeg, stond op de plaats waar nu de openbare basisschool 'Nieuwenrooy' is gebouwd. De kerk van Oudheusden is na diverse verwoestingen na de Franse tijd niet meer herbouwd. Doordat de loop van de Maas zich steeds verder noordwaarts verlegt, ontstaat al in de 12e eeuw de behoefte elders een versterkte plaats te bouwen. In de directe nabijheid van dit kasteel ontwikkelt zich in de loop der eeuwen de vestingstad Heusden. Al in het jaar 1210 wordt van een kerk te Heusden melding gemaakt. Hoe die kerk eruit gezien heeft is onbekend. Het restant, de in Romaanse stijl gebouwde toren, is in 1944 verwoest. In 1328 wordt de kerk uitgebreid met een noorder- en zuiderzijbeuk. Ook komt er een koor in gotische stijl. In 1555 wordt in plaats van de noordbeuk een dwarsschip gebouwd en komen er drie traveeën, in afwisselende lagen baksteen en natuursteen. Hier treft men nog altijd versieringen aan in gotische stijl. De stadsbrand van 1572 vernielt grote delen van de kerk. Vanaf 1579 volgt een grondige restauratie. In 1628 wordt het waarschijnlijk in 1412 gebouwde nevenkoor aan de noordzijde gesloopt. De plaats van dit nevenkoor is in het muurwerk nog zichtbaar. In de jaren 1637-1639 wordt het koor vernieuwd. Door terugtrekkende Duitse troepen wordt in de nacht van 4 op 5 november 1944 de toren opgeblazen. Ook het westelijk deel van de kerk wordt verwoest. Na de oorlog wordt de kerk aan de westzijde op sobere wijze afgesloten en gerestaureerd. De toren, de westelijke kapellen en de verwoeste travee zijn niet herbouwd. De omtrek van de fundamenten is aangegeven in de bestrating. In de kerk bevinden zich, naast fraaie grafzerken en tekstborden uit de 16e en 17e eeuw, klokken uit 1334, 1501 en 1518. Een klok uit 1412 hangt thans in de dakruiter. Zeer fraai is het uit 1733 daterende praalgraf van de baron Van Friesheim, van 1711-1733 gouverneur van Heusden. Het ontwerp van dit grafmonument is van Jacob Marot en het beeldhouwwerk is uitgevoerd door Jan Baptist Xaverij.
Tekst: Hervormde Gemeente Heusden. http://www.hervormdegemeenteheusden.nl
