Elisabethkerk Grave, Kerk orgel, orgels en orgelconcerten in Noord-Brabant

Sint-Elisabethkerk

Concerten

Zondag 20 mei 2012
Grave, St. Elisabethskerk en de Prot. kerk

Aanvang 15.30 uur in de Protestantse Kerk! Bagijnenstraat 1

orgel: Geert Verhallen

Niet-donateurs wordt vriendelijk gevraagd hun waardering voor dit concert kenbaar te maken via de collecte aan de uitgang.
Het richtbedrag van de Orgelkring is € 5,00

Programma

Het is een goede gewoonte ons orgelseizoen te laten beginnen in de stad Grave. Hier klinken immers al in 1421 de tonen van het orgel; grote orgelmakers als Derck Pannijkoek (Nijmegen), Bernt Granboem (Emmerik), en niet te vergeten de Graafse broers Floris en Jacob Hocque(t), Frans Smits uit Reek en Verschueren uit Heythuysen zorgden ervoor dat het orgel hier bleef klinken. Graag nodigen wij u dan ook uit voor een “wandelconcert” in de kerken van de stad Grave. Geert Verhallen uit Mill begint in de protestantse kerk en speelt daar van:

Dietrich Buxtehude (1637-1707) 1. Fuge in C BuxWV174
Domenico Zipoli (1688-1726) 2. Pastorale
Johann Pachelbel (1653-1706) 3. Fuge in d moll
John Travers (1703-1758) 4. Cornet Voluntary
Justin Heinrich Knecht (1752-1817) 5. Thema mit vier Veränderungen
Domenico Zipoli 6. All' Offertorio

Hierna gaan we verder in de Elisabethkerk op het grote Smits-orgel met van

Johann Sebastian Bach (1685-1750) 7. Christ lag in Todesbanden BWV625
William Goodwin (18e eeuw) 8. Trumpet Voluntary

Op het kistorgel van

Gottlieb Muffat (1690-1770) 9. Aria

En weer terug op het grote Smitsorgel van

Johann Sebastian Bach 10. Ich ruf zu dir BWV639

Louis Vierne (1870-1937) uit “24 pièces en style libre” op. 31 11. Arabesque

César Franck (1822-1890) 12. Choral no.3

Geert Verhallen
Na zijn eerste orgellessen op 9-jarige leeftijd van zijn oom Gerry Weemen en Jan de Laat volgde Geert een opleiding tot organist en pianist bij Bert Matter en Wim Hendrickx aan het conservatorium in Arnhem. Hier leerde hij ook de grondbeginselen van het dirigentschap. Sinds het afstuderen in 1990 zijn de werkzaamheden zeer divers, met één gemeenschappelijke noemer: het overdragen van een visie op muziek.
Als dirigent van koren in verschillende samen- en doelstellingen is hij langer dan 25 jaar werkzaam in het gebied van Schaijk tot Overloon.
Naast zijn lespraktijk als privé muziekonderwijzer geeft Geert orgelconcerten en speelt als organist tijdens erediensten.
Geert is ook actief in muziekhistorisch archiefonderzoek in de regio Oostbrabant, hij was o.a. nauw betrokken bij de heruitgave en heruitvoering van de missen van de Reekse componist W.J. Smits (1797-1856).
Het meewerken aan CD/opnames, het begeleiden van diverse solistenconcoursen, allerlei projecten met fanfares, een symfonieorkest en andere gezelschappen behoren ook tot zijn dagelijks werk.
Als laatste noemen we zijn liefhebberij; (passie) het componeren. Als lid van de Brabantse componistenvereniging heeft hij een aantal werken geschreven, waaronder enkele grote werken als een requiem en meerdere missen, en enkele kleinere werken voor verschillende bezettingen. Inmiddels zijn verschillende werken ook al internationaal uitgevoerd.

Het FC Smits-orgel (1846)

foto Piet Bron foto Wim van der Ros

De orgelhistorie

tekst: Wout van Kuilenburg, Boxmeer 2004

1442- De organist kreeg naast zijn loon van 6 gulden ook jaarlijks een tabberd à 3 rijnlandse guldens. Mogelijk was Anthonie van Elen uit Maastricht de maker van dit vroegst bekende orgel.
1506- Bernt Granboem uit Emmerik stelt voor het orgel uit te breiden met een positief.
1520- Mr. Peeter, de stadsorganist, keurde in dit jaar het St.-Jansorgel in 's-Hertogenbosch. Na hem kennen we Absalom van Tilburg (1563) en de latere orgelmaker Floris Hocque (1566), die als zodanig met zoon Nicolaas vanuit Trier en Keulen grote furore maakte.
1566- Dirck Pannekoek uit Nijmegen sloot een contract voor vernieuwing en uitbreiding van het orgel. De dispositie zou worden uitgebreid met:

Manuaal

Positief

Divers

Prestant 3' [4']
Octave 1½' [2']
Mixture scherp
Holpyep off Quyntedeen 6' [8'] Cymbael
Nasath 2' [3']
Geemschenhoeren 1½' [2']
Trompett 6' [8']

Regael 6' [8']

Oepen Fluyte 1½' [2']

Tramblant voor beide werken zoals in Den Bosch in het oxaalorgel

Tromme en Nachtegael

1602- Na de alteratie ging de kerk in protestantse handen over, en kerkten de katholieken in een schuurkerk.
1796- Het aldaar in gebruik zijnde buroo orgeltie werd gestemd door Nicolaas van Hirtum uit Hilvarenbeek. Kennelijk heeft hij toen de opdracht voor een nieuw te bouwen orgel gekregen, want in 1797 leverde hij een neuw orgel op form van het oude. Oud materiaal zou in het nieuwe orgel gebruikt zijn.
1804- Met de heringebruikname van de Grote Kerk werd het nog vrij nieuwe orgel meegeno-men. De restanten van het in 1794 nieuw opgeleverde ‘ketterse’ orgel dat bij de beschietingen van de kerk in 1795 zwaar beschadigd was, mochten de protestanten in 1806 meenemen naar de hun toegewezen Begijnhofkerk. De orgelmaker J.R. Titz uit Venray bracht de restanten naar de ‘nieuwe’ kerk over en maakte in 1807 het Van Hirtum-orgel in de Grote Kerk schoon.
1843- Het orgel bleek niet in staat de grote ruimte te bespelen, en er werden plannen voor een nieuw gesmeed. De orgelmaker A.A. Kuerten uit Huissen verkocht het oude instrument aan de katholieke kerk van Heumen.

Het FC Smits-orgel (1846)

1846- F.C. Smits uit Reek leverde het nieuwe orgel in een kas van J.F. Beuijssen uit Boxmeer met vermoedelijk de volgende dispositie:

Manuaal I Rugwerk	Manuaal II Hoofdwerk	Manuaal III Echowerk	Pedaal (niet geplaatst)
Bourdon 16' Prestant 8' Holpijp 8' Fluittravers D 8' Prestant 4' Fluit B/D 4' Octaaf 2' Flagelet 1' Trompet B/D 8' Klairon 4'	Bourdon 16' Prestant 8' Holpijp 8' Viola di Gamba 8' Prestant 4' Dulcina 4' Octaaf 2' Mixtuur 3 sterk Bombarde 16' Trompet 8' B/D	Holpijp 8' Baarpijp 8' B Veldfluit 8' D Echoholpijp 8' D Prestant 4' Salicet 4' Cifelet D 4' Dulciaan 8' B Oboë 8' D Vox Humana 8'	Bourdon 16 vt Prestant 8 vt Holpijp 8 vt Quint 6 vt Octaaf 4 vt Trompet 16 vt Fagot16 vt Serpent 8 vt

4 koppels
4 afsluitingen
Ventiel Tremulant

Broekhuyzen wijkt hier en daar af en geeft:

Manuaal I Rugwerk	Manuaal II Hoofdwerk	Manuaal III Echowerk	Pedaal (niet geplaatst)
Prestant 8' Bourdon 16' Holpijp 8' Fluit travers D 8' Prestant 4' Fluit 4' Octaaf 2' vt Flageolet 1' Trompet B/D 8'	Prestant 8' Bourdon B. 16' Viol di Gamba 8' Holpijp 8' Prestant 4' Fluit 4' Octaaf 2' Bombarde B/D 16' Trompet B/D 8' Harmonica	Open fluit 8' Holpijp 8' B Salcionaal 4' Prestant 4' Holpijp D 8' Kromhoorn B/D 8' Voxhuma 8'	ingerigt voor 1 vrij pedaal

koppeling
tremulant
ventil

1866- een der vieringpijlers stortte in, waardoor het Rugwerk geheel vernietigd werd en het Hoofdwerk zowel als het orgelbalkon grote schade opliepen. Nadat het kerkgebouw hersteld was maakte men een nieuw balkon, nu in neogotische stijl. De Gebr. Gradussen uit Winssen voerden het herstel van het orgel uit. Dit leidde niet tot het gewenste resultaat, want al in 1882 klopte men weer aan bij de firma Smits, nu Smits II, die de zaak in orde bracht en het onderhoud weer op zich nam.
1919- De Gebr. Smits voerden naast technisch herstel ook enkele wijzigingen uit: zo werden de Prestant 4' en de Cifelet 4' discant van het Echowerk vervangen door een Salicionaal 8' en Voix Céleste 8' Disc.. Hierdoor verloor het Echowerk zijn betrekkelijke zelfstandigheid.
1933- G.P. Bik uit Boxmeer voerde kleinere werkzaamheden uit.
1955- Een schoonmaak en de plaatsing van een ventilator werden door Verschueren gerealiseerd.
1981- Restauratie door Verschueren waarbij weliswaar de kamertoon hersteld werd, doch het Rugpositief achterwege moest blijven. Evenals het voormalige Smits-orgel te Reek en het Oirschotse orgel bevat het orgel te Grave een “orgelkamer”, waarin de windladen zich loodrecht op het front bevinden. Hierdoor is de klank minder direct; een element, dat door de makers bewust gekozen zal zijn. De dispositie luidt thans:

De huidige dispositie:

Manuaal I (C-f''')	Manuaal II (C-f''') Hoofdwerk	Manuaal III (C-f''') Echo	Pedaal (C-d')
Voorbereid voor rugwerk	Bourdon 16' B/D Prestant 8' Holpijp 8' Viola di Gamba 8' Prestant 4' Dulcena 4' Octaaf 2' Mixtuur 1' 3 sterk Bombarde 16' Trompet 8' B/D	Holpijp 8' Baarpijp 8' B Veldfluit 8' D Echoholpijp 8' Prestant 4' Salicet 4' Fluit 2' Dulciaan 8' B Oboë 8' D Vox Humana 8'	aangehangen aan Hoofdwerk

Manuaalkoppel
Pedaalkoppel
Trede voor de jaloezieën van het Echowerk. Tremulant en Ventiel

Toonhoogte: 415 Hz
Temperatuur: evenredig zwevend
Windvoorziening: vier spaanbalgen
Winddruk: 85 mm

Details over het pijpwerk:

Manuaal II C-f3, Hoofdwerk:
Bourdon 16 vt C-h0 eiken, rest metaal, B/D
Prestant 8 vt C-Gs in front (middentoren), rest op lade
Holpijp 8 vt 9 eiken, rest metaal, zeer wijd
Viola di Gamba 8 vt tin
Prestant 4 vt C-G in front, rest op lade
Dulcena 4 vt C-f2 gedekt, rest cilindrisch open, enge mensuur
Octaaf 2 vt
Mixtuur 1 vt 3 sterk
Bombarde 16 vt metalen bekers en stevels, bas beleerd, enge Trompet-mensuur
Trompet 8 vt zelfde factuur, onbeleerd, B/D

Manuaal III C-f3, Echo:
Holpijp 8 vt C-G eiken, rest metaal
Baarpijp 8 vt open pijpwerk van zachthout, Bas
Veldfluit 8 vt cilindrisch open, prestantmensuur, Discant
Echoholpijp 8 vt zeer enge Quintadeen met opsnede van 1 op 2
Prestant 4 vt nieuw, mensuur gereconstrueerd
Salicet 4 vt mensuur Gamba, tin
Fluit 2 vt mensuur van Piccolo Ravenstein en Fluit 2’ Schijndel, eng beginnend en vrij wijd uitlopend
Dulciaan 8 vt Kromhoornmensuur, metaken kelen en stevels, onbeleerd, Bas
Oboë 8 vt zuidelijk model met wijde boventrechter, Discant
Vox Humana 8 vt zuidelijk Dulciaanregaal met dekseltjes in de vorm van ‘af- nemende maantjes’

Geraadpleegde Bronnen en Literatuur:
Broekhuyzen Sr., G.H., Orgelbeschrijvingen in manuscript ca. 1850-1862 (Amsterdam 1986), G 53 en H114.
Dijk, Gregorius van, Huisarchief Orgelkring.
Gregoir, E.G.J., Historique de la facture et des facteurs d'orgues (Antwerpen 1865/Buren 1972), 171.
Harst, J.J. van der, Het orgel in de St.-Elisabethkerk te Grave in Het Orgel, jg. 77 nr. 11, 381 e.v..
Jespers, F.P.M., Repertorium van Orgels en Orgelmakers in Noord-Brabant tot omstreeks 1900 ('s-Hertogenbosch 1983), 110 e.v..
Kuilenburg, W. van, Grave, bijna zes eeuwen orgelstad (Elburg 2002).
Mixtuur, de, (tijdschrift over het orgel, Schagen) nr. 38, maart 1982, 304.
Smits-themanummer Het Orgel, uitgave van de N.O.V. (april 1990).
Vente, M.A., Die Brabanter Orgel (Amsterdam 1963), 100 e.v..

Kistorgel van Hans smits (1998)

De bouwer van het kistorgel in de kerk was de Gravenaar Hans Smits die het in 1998 vervaardigde.

Orgelkring Land van Cuijk en Noord Limburg 'Gregorius van Dijk'

Concerten op dit orgel worden o.a. worden verzorgd door deze orgelkring. Klik hier voor meer informatie.