Eindhoven
Technische
Universiteit
Het Pels en van Leeuwen-orgel (1966)
orgelfront
Op
initiatief van de toenmalige rector magnificus van de Technische
Universiteit, prof.dr. K. Posthumus, werd besloten in het nieuw
te bouwen auditorium een orgel te plaatsen. De realisatie ervan
werd mede mogelijk gemaakt door een schenking van Philips. Onder
advies van de organisten Hub Houët en Feike Asma werd door
de orgelbouwer Pels & Van Leeuwen dit orgel ontworpen. De dispositie
van het orgel werd zo samengesteld dat het als solo-instrument optimaal
geschikt is om orgelliteratuur uit alle stijlperiodes goed te doen
klinken. Daarnaast is het ook geschikt om b.v. in samenspel met
een orkest te gebruiken. Dit impliceerde dat het orgel over veel
klankvariaties moest kunnen beschikken. Wil de orgelliteratuur uit
vele eeuwen optimaal vertolkt kunnen worden dan vereist dat een
opbouw met meerdere klavieren, waarbij ieder klavier zijn specifieke
stemmen dient te hebben.
Om
ook symfonische orgelmuziek te kunnen vertolken, werd een zg. zwelwerk
met een vrij ruime dispositie in het ontwerp opgenomen. Uiteindelijk
ontstond een orgel met 50 stemmen, verdeeld over drie klavieren
en pedaal.
Omdat het orgel in een grote hal met een glazen achterwand geplaatst
zou worden, werd besloten het gedeeltelijk 'doorzichtig' te maken:
de orgelkassen werden vervaardigd van transparant acrylaat in plaats
van het gebruikelijke eikenhout. Ook alle mechanieken bleven zichtbaar.
Zo werd dit orgel dat in 1966 werd opgeleverd, qua opbouw en uitvoering
een uniek instrument. Nederland beschikt maar over weinig concertzalen
en de daar geplaatste orgels zijn doorgaans van geringe omvang,
zodat daarop slechts een beperkt deel van de beschikbare muziek
uit de verschillende stijlperioden optimaal kan worden vertolkt.
De akoestiek van de ruimte, het auditorium, waarin het TU-orgel
staat, is helaas slecht, waardoor het orgel niet goed tot zijn recht
komt.
De werken
Het
orgel van de TU heeft 4 werken: 3 manualen en het pedaal. De manualen
corresponderen met het hoofdwerk, het rugwerk (waar de organist
achter de speeltafel met zijn rug naar toe gekeerd zit) en het zwelwerk.
Deze 3 werken hebben ieder hun eigen windlade en hun eigen kas.
Het pedaal is, vanwege zijn omvang en de architectuur, verdeeld
over twee lades.
De
windvoorziening met de balgen bevindt zich achter het orgel. Via
de buizen, die tevens een functie hebben in de draagconstructie,
komt de wind naar de lades van de diverse werken. Het hoofdwerk
is een orgel op zich, met veel klankmogelijkheden, voornamelijk
gebaseerd op prestantstemmen. Het rugwerk is een soort verkleinde
afspiegeling van het hoofdwerk, waarbij echter de fluiten duidelijker
aanwezig zijn. Bij beide werken zijn een aantal solo-registers aanwezig,
waarvan met name de horizontale tongwerken ('en chamade'), ook wel
'Spaanse trompetten' genoemd, speciaal vermeld moeten worden.
Het zwelwerk heeft een samenstelling met veel fluit- en strijkstemmen.
Tevens bevat het veel solistische stemmen. Het zwelwerk heeft aan
de voorzijde vanaf de speeltafel te bedienen zwel-deuren (verticale
jaloezieën), waardoor de klanksterkte 'gedempt' kan worden
door het geheel of gedeeltelijk sluiten van de deuren. Dit wordt
veel toegepast in orkestrale, romantische muziek.
Het pedaal heeft een 'zwaardere' bezetting voor de bas-functie,
maar kent ook een aantal solo-stemmen, waardoor een melodie op het
pedaal kan worden gespeeld tegenover omspelingen op de manualen.
Markant is de aanwezigheid van een Gedekte Trompet 32', waarvan
de langste pijp een grondfrequentie heeft van 16 Hz.
De bezetting met 14 tongwerk-registers op een totaal van 50 stemmen
geeft ook de mogelijkheid tot het vertolken van een breed scala
van de orgelmuziek uit alle eeuwen.
Plaatsing
van de pijpen
Het front van een orgel wordt niet alleen gekarakteriseerd door
de werken-indeling en -plaatsing, maar ook door de indeling van
het frontpijpwerk, de totale architectuur. In het front staan doorgaans
de grootste pijpen van het grootste prestant-register van het betreffende
werk. Zo hier bij het hoofdwerk de Prestant 8', bij het rugwerk
de Prestant 4' en bij het pedaal de Prestant 16'. Het zwelwerk heeft,
door de aanwezigheid van de zwel-deuren, geen pijpenfront. Bij het
TU-orgel staan de pijpen in de zg. terts-opstelling. Dit houdt in
dat, vanaf de grootste pijp gezien, de tweede pijp in een tweede
pijpenveld staat, de derde in een derde, de vierde in het vierde
en laatste pijpenveld. De vijfde pijp, de terts, staat weer in het
eerste veld, en zo vervolgens verder. Dit is niet alleen gedaan
vanwege het visuele aspect. Het naast elkaar zetten van elkaar opvolgende
pijpen (een chromatische pijpopstelling) kan er, vooral bij grotere
pijpen, de oorzaak van zijn dat een naaststaande pijp van praktisch
gelijke lengte gaat meeklinken. Door de tertsopstelling kan dit
worden voorkomen.
Gevoelige
klanken
Op
het zwelwerk treffen wij een aantal `romantische' stemmen aan. Naast
de vioolachtig klinkende `Salicional' zien wij de 'Voix Céleste',
een `hemelse stem'. Deze stem is iets hoger gestemd dan de Salicional
en bij gezamenlijk klinken ontstaat er een zekere zweving in de
totaalklank. Deze registercombinaties treffen wij alleen aan bij
de grotere concert-orgels, hoewel zij in het verleden als gevoelige
stemmen ook wel op kleinere orgels voorkwamen.
De
mechanieken
De
registermechaniek, om de slepen van de diverse werken te openen
en te sluiten, is op een moderne - e voor een concertorgel ook praktische
- wijze uitgevoerd. In plaats van mechanische verbindingen worden
de slepen bediend d.m.v. elektro-magneten. Op deze wijze zijn de
registerknoppen voor de verschillende stemmen in feite schakelaars
voor het aan- en uitzetten van deze stemmen.
Mede hierdoor is het mogelijk in een `geheugen' tevóren tot
14 register-combinaties te programmeren. Deze vrije combinaties
bieden de mogelijkheid tot snelle wisseling van registraties in
met name grotere orkestrale orgelwerken.
De speeltafel van het TU-orgel
De
registers zijn aan weerszijden op de 4 registerbanken banken aangebracht,
corresponderend met de 4 werken.
De koppels waarmee het pedaal aan de manualen kan worden gekoppeld,
of waarmee manualen onderling gekoppeld kunnen worden, zijn zowel
met een registertrekker -midden boven de manualen- als met een voetpiston
-boven het pedaal- te bedienen. Tevens zijn daar de voetpistons
voor de vrije combinaties aangebracht. Rechts naast de voetpistons
zien wij de trede voor het openen en sluiten van de zweldeuren van
het derde manuaal, het zwelwerk.
Hoeveel pijpen heeft dit orgel?
Weinig mensen realiseren zich hoeveel pijpen een orgel heeft. Uiteraard
verschilt dat aantal per orgel, want het hangt af van het aantal
registers en het aantal toetsen van het orgel. Het TU-orgel heeft
3 klavieren met ieder 61 toetsen (5 octaven). Het pedaal heeft 32
toetsen (2 1/2 octaaf). Het hoofdwerk heeft 13 registers, waarvan
3 met meerdere pijpen: Sesquialter II, Mixtuur VI en Cymbel IV.
Dat betekent 9 pijpen extra per toets, totaal dus 13 + 9 = 22 pijpen
per toets. Het hoofdwerk heeft 61 toetsen dus 61 x 22 =1 342 pijpen.
Uit een soortgelijke berekening volgt:’
Hoofdwerk:
61 x 22 = 1342 pijpen. Rugwerk: 61 x 12 = 732 pijpen. Zwelwerk:
61 x 19 = 1159 pijpen. Pedaal: 32 x 16 = 512 pijpen.
totaal dus: 3745 pijpen.
In werkelijkheid zijn niet alle registers helemaal 'sprekend', waardoor
er totaal 3713 pijpen zijn.
Tekst:
Wim van der Ros
Dispositie
| Hoofdwerk (C-c4) | Positief (C-c4) | Zwelwerk (C-c4) | Pedaal (C-g1) | Speelhulpen |
|
24.
Quintadeen 16’
25. Prestant 8’ 26. Roerfluit 8’ 27. Octaaf 4’ 28. Gedekte fluit 4’ 29. Superoctaaf 2’ 30. Prestantquint 2 2/3’ 31. Sesquialter II 2 2/3-1 3/5’ 32. Mixtuur VI 2’ 33. Cymbel IV 1/2' 34. Dulciaan 16’ 35. Trompet 8’ 36. Schalmei en Chamade 4’ 24 t/m 29 Links |
14. Gemshoorn 8’
15. Holpijp 8’ 16. Prestant 4’ 17. Roerfluit 4’ 18. Speelfluit 2’ 19. Quint 1 1/3’ 20. Scherp IV 1’ 21. Kromhoorn 8’ 22. Trompetregaal en chamade 8’ 23. Tremulant 14 t/m 18 Links |
37.
Openfluit 8’
38. Bourdon 8’ 39. Salicional 8’ 40. Voix Céleste 8’ 41. Italiaanse Prestant 4’ 42. Blokfluit 4’ 43. Octaaf 2’ 44. Flageolet 1’ 45. Nasard 22/3’ 46. Terts 13/5’ 47. Mixtuur V 11/3’ 48. Bombarde 16’ 49. Trompette 8’ 50. Basson-Hobo 8’ 51. Klaroen 4’ 52. Tremulant 37 t/m 44 Links |
1.
Prestant 16’
2. Subbas 16’ 3. Prestant 8’ 4. Gedekt 8’ 5. Roerquint 5 1/3’ 6. Octaaf 4’ 7. Doublette 2’ 8. Mixtuur IV 2’ 9. Gedekte Trompet 32’ 10. Bazuin 16’ 11. Trombone 8’ 12. Trompet 4’ 13. Cornet 2’ 1 t/m 7 Links |
Koppelingen
Boven manuaal III Diversen: VC
(14) |
Positie Registerpistons aan speeltafel:
Zwelwerk
4e terras L & R
Hoofdwerk 3e terras L & R
Rugwerk 2e terras L & R
Pedaal 1e terras L & R
